Türkiye’de borsa işlemleri modern anlamda 3 Ocak 1986’da İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nda (İMKB) başlasa da Anadolu toprakları bu faaliyetlerin doğduğu ve dünyaya yayıldığı yer olarak kabul ediliyor.
Derlenen bilgiye göre, dünya genelinde milyonlarca insanın artık tek tuşla işlemlerini yapılabildiği borsa, binlerce yıllık geçmişe sahip bulunuyor. Belgeler, borsanın ilk adımlarının Anadolu topraklarında atıldığını gösteriyor.
Bugün, Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesi sınırlarında yer alan Aizanoi Antik Kenti, Roma İmparatorluğu’nun en önemli ticaret merkezlerinden biriydi.
Bu merkezde, Macellum adlı yapıda günlük ürünlerin satıldığı bir pazar vardı. Milattan sonra 301 yılında İmparator Diocletianus’un enflasyonla mücadele için yayımladığı Tavan Fiyatlar Fermanı ve mal satış bedelleri yapının duvarlarına kazındı.
Yağdan ayakkabıya, köleden seramiğe, öğretmen maaşından tarım işçisinin günlük ücretine kadar birçok ürün ve hizmet için fiyatların belirlendiği bu yer, bugün “dünyanın ilk borsası” olarak görülüyor.
Modern borsa tarihi ise Kıta Avrupası’nda İtalya, Hollanda ve Belçika gibi ülkelerde girişimlerle başladı. 13. yüzyılda Venedikli tüccarların işlemlerini takiben senetlerin bulunmasıyla bölgede borsacılığın gelişimi hızlandı.
Bu süreçte kurulan Amsterdam Borsası (1602) ise modern borsanın ilk örneği olarak kabul ediliyor. Bu borsa, 1602 yılında Hollanda Doğu Hindistan Şirketi’nin hisselerinin alınıp satılması için kuruldu ve ilk halka arzı gerçekleştirdi.
İlerleyen süreçte İngiltere ve ABD’de kurulan borsalarla bu ülkeler finansın merkezi haline geldi. Londra Borsası 1800’lü yılların başında kurulurken New York Borsası 1792’de işlemlere başladı.
Osmanlı’da borsa benzeri işlemler, 1800’lü yıllarda Kırım Savaşı sonrası iç borçlanma senetleriyle başladı. Devlet, “esham” adı verilen tahvillerle borçlanıyor, bu senetlerin alım satımı ise Galata bankerleri eliyle yürütülüyordu. Havyar Han ve Galata çevresi bu dönemin gayri resmi borsa merkezleriydi.
1873’te çıkarılan nizamnameyle Dersaadet Tahvilat Borsası resmen kurulurken 1906’da adı Esham ve Tahvilat Borsası olarak değiştirildi.
Cumhuriyet döneminde ise çıkarılan “1929 Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsaları Kanunu” borsaya kurumsal kimlik kazandırdı. Borsa, 1938’de Ankara’ya taşındıysa da aracılık faaliyetlerinin neredeyse tamamen durmasıyla 1941’de yeniden İstanbul’a dönüldü.
Sermaye piyasalarının yeni etüt çalışmaları 1960’lı yıllarda yapıldıysa da borsada yeni bir hukuki zemin oluşturulamadı.
Gelişen teknolojiler ve artan ilgiyle birlikte 1980’li yıllarda modern bir borsa ihtiyacı ortaya çıktı ve İstanbul Menkul Kıymetler Borsasının (İMKB) kuruluş süreci hızlandı.
İMKB, 1985 yılının aralık ayında kapılarını açtı ve 3 Ocak 1986’da 19 hisse senediyle işlem görmeye başladı.
Daha önce haftalık olarak hesaplanan borsa endeksleri 1987’de günlük hesaplanmaya başlandı. 1993’te ise 50 şirketle bilgisayarlı alım-satım işlemine geçildi.
Borsa Yatırım Fonu Pazarı 2004’te, açılış seansı 2007’de ,KAP 2009’da, repo-ters repo pazarı 2011’de, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) ise 2012’de faaliyete geçti. Tüm bu adımlar, İMKB’nin uluslararası standartlara geçişini ve derinleşmesini sağladı.
İMKB, 5 Nisan 2013’te özel hukuk hükümlerine göre çalışan bir işletme olan Borsa İstanbul AŞ’ye dönüştü. Endeks adlarında yer alan “İMKB” kısaltması, “BIST” olarak değiştirildi.
Dünyada bir borsa tarafından geliştirilen ilk üyelik bazlı özel pazar platformu “Borsa İstanbul Özel Pazar” 2014’te kuruldu.
Sermaye Piyasası Kurulu ile yapılan ortak çalışmayla işlemlerin adil ve dürüst bir şekilde gerçekleşmesinin sağlanması ve yatırımcıların aşırı fiyat oynaklığından kaynaklanan risklerden korunmaları amacıyla Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi 2017’de hayata geçti.
Borsa İstanbul’da emtia sertifikaları, pay piyasalarında işleme açılırken 21 Kasım 2022’de 0,01 gram altının pay piyasalarında alınıp satılmasını sağlayan altın sertifikaları “ALTINS1” koduyla borsaya kote edildi.
Borsa İstanbul, işlemlere başlamasının 40. yıl dönümünü kutlarken, bugün 600’e yakın şirket ve milyonlarca yatırımcıyla Türkiye’nin ekonomik büyümesine katkı sağlamaya devam ediyor.
